Fri. Nov 15th, 2019

RadioHaitiFusion

La radio qui va loin

KI DAT PAPA DESALIN TE FÈT ?

3 min read

Istoryen yo dakò pou di Jean-Jacques Dessalines te fèt nan lane 1758. Dat 20 septanm kap vini la pral fè 261 lane depi evènman sila te rive. Men gen ladan yo ki diskite sou ki bò li te fèt vre: èske se te nan lakoloni Sendomeng oswa èske se te an Afrik ? Sa ka fè yon gwo diferans nan jan moun gade Desalin.

Si Desalin te fèt an Afrik, sa tap vle di li se yon Bosal. Se konsa yo te rele esklav ki te fèk debake sòti an Afrik sou bato negriye yo. Se moun yo te vòlè, kidnape, pou ale vann yo bay Eropeyen yo kòm esklav. Men si li te fèt sou zile a, yo tap di li se yon Kreyòl. Se moun ki te deja nan chenn esklavaj depi anvan yo te fèt, depi nan vant fanm esklav ki te manman yo.

Si Desalin te fèt an Afrik, sa tap yon jan pou esplike move karaktè li. Nan lakoloni, te gen anpil prejije, menm nan mitan esklav yo selon ki travay yap fè. Yo te klase yo kòm esklav domestik, esklav ki gen metye oswa esklav plantasyon.  Men anpatan te gen yon diferans lè yo konsidere ki kote yo fèt , èske yo se Bosal ki fèk vini oswa Kreyòl. Genyen nan esklav Kreyòl yo ki te kòmanse reziyen yo. Yo te fèt nan chenn, yo pat genyen eksperyans lavi libète. Bosal yo menm se moun ki tap viv lib an Afrik ki te refize koube tèt yo nan esklavaj, yo te toujou ap fè tèt rèd.

Desalin sete yon esklav ki pat manje anyen ki frèt. Move tretman ak kout frèt nan do l sou plantasyon pat rive fè gason sa vin dou. Tout okontrè, tribilasyon anba mechanste mèt plantasyon  te fè Desalin vin pi rebèl, pi dechennen pase anpil lòt esklav Kreyòl.

Si moun kap ekri listwa yo ka dakò Desalin te fèt nan lane 1758, gen lè se nan lakoloni li te vin sou tè sa paske Afriken yo pat monte sou bato negriye yo ak paspò, ak batistè oswa ak kat idantite. Epi si se nan lane1758 li ta fèt an Afrik, li ta pi vit yon bebe ki ta fèt sou dlo, si zanka yo te fè dappiyanmp sou manman l pou mare l epi vann li kòm esklav, tou ansent gwo vant, prèt pou akouche. Kidonk, se andedan bato a fanm ansent sa ta fè pitit la. Se sèl jan pou yo ta jwenn nan ki dat sa te pase, nan rejis bato negriye a.

Pifò save yo kwè Desalin fèt sou abitasyon Kòmye, nan zòn Gran Rivyè di Nò nan dat 20 septanm 1758. Lè nou gade nan kalandrye pèpetyel la, nou jwenn Desalin te fèt yon jou mèkredi.

Gen yon bèl istwa ki rakonte nesans Desalin nan yon ti liv « Editions Fondasyon Felicitee » pibliye anba direksyon Pwofesè Bayynnah Bello, ki rele « Jean-Jacques Dessalines – 21 pwenkonnen sou lavi li ». Mwen va rakonte ti listwa sa, yon lòt jou tankou jodi a, anvan espesyal mwa septanm devwa memwa Desalin nan fini.

Chantal V. Céant

Leave a Reply

Copyright © RadioHaitiFusion All rights reserved. | Newsphere by AF themes.